Podziel się z innymi
Wicca to nazwa, którą powszechnie określa się współczesne pogańskie czarostwo (INFORM, 2020), religię powstałą w Anglii w połowie XX wieku. Jej początki wiąże się z latami czterdziestymi (Malita-Król, 2016), a publicznie zaczęła się ujawniać na początku lat pięćdziesiątych, po uchyleniu w 1951 roku brytyjskiej ustawy o czarownictwie (INFORM, 2020).
Religię w dzisiejszym kształcie stworzył, jak się przyjmuje, Gerald Gardner (1884–1960), brytyjski urzędnik zainteresowany okultyzmem (INFORM, 2020; Malita-Król, 2016).
Według INFORM (2020), brytyjskiej organizacji informującej o mniejszościowych ruchach religijnych, Gardner twierdził, że w 1939 roku przeszedł inicjację do zgromadzenia czarownic, a w książce „Witchcraft Today” z 1954 roku przekonywał, że wicca kontynuuje praktyki sprzed chrześcijaństwa. Zgromadzenie to miało działać w angielskim New Forest i podtrzymywać wierzenia dawnych czarownic (Malita-Król, 2016). Silny wpływ wywarła na Gardnera egiptolożka Margaret Murray, która w książce z 1921 roku o kulcie czarownic w Europie Zachodniej sugerowała, że pogańskie czarostwo przetrwało od czasów przedchrześcijańskich (INFORM, 2020). Teza o takiej ciągłości wywołała poważne wątpliwości i spory, także wśród samych wiccan (INFORM, 2020), a to, czy zgromadzenie z New Forest w ogóle istniało, jest przedmiotem sporu badaczy (Malita-Król, 2016).
Poglądy wiccan na Boskość są, jak pisze INFORM (2020), różne: jedni widzą w niej bezosobową siłę życiową, inni jedno bóstwo, jeszcze inni wiele odrębnych bóstw. Większość wyznaje jednak światopogląd panteistyczny, w którym Boskość jest obecna w przyrodzie. Często ujmuje się ją jako żeńską i męską zarazem, uosobioną w Bogini i Bogu, przy czym dla wielu pierwszeństwo ma Bogini (INFORM, 2020).
Wiccanie obchodzą osiem sezonowych świąt, zwanych sabatami: dwa przesilenia, dwie równonoce oraz Samhain, Imbolc, Beltane i Lughnasadh (INFORM, 2020). Rytuały odprawiają też w każdą pełnię Księżyca, podczas esbatów, a większość praktykuje magię, którą na ogół uważa się za neutralną: o jej charakterze decydują intencje i działania praktykującego. Zasada etyczna, zwana Wiccan Rede, brzmi w moim tłumaczeniu: „jeśli to nikomu nie szkodzi, czyń, co chcesz”, a obok niej działa prawo potrójnego zwrotu, czyli przekonanie, że każdy czyn człowieka wróci do niego potrójnie (INFORM, 2020). Anczyk (2024), recenzując monografię o polskich wiccanach (Malita-Król, 2021b), pisze, że jej autorka uznaje wicca na podstawie wypowiedzi rozmówców bardziej za religię ortopraksyjną niż ortodoksyjną, czyli taką, w której ważniejsze jest to, co się robi, niż to, w co się wierzy.
Malita-Król (2016) odróżnia wicca tradycyjne od eklektycznego. Tradycyjne jest według niej religią inicjacyjną: wyznawca po rytuale inicjacji staje się członkiem kowenu, czyli zgromadzenia, które wspólnie odprawia rytuały i uczy nowych członków. Według INFORM (2020) kowen liczy zwykle od sześciu do trzynastu osób, istnieją trzy stopnie wtajemniczenia, a początkowe szkolenie ma trwać rok i dzień. Wicca nie szuka nowych wyznawców, więc o inicjację trzeba samemu zabiegać (INFORM, 2020). Do wicca tradycyjnego należą między innymi tradycja gardneriańska, wywodząca się z nauk Gardnera, i aleksandryjska, nazwana od Alexa Sandersa (INFORM, 2020; Malita-Król, 2016). Wicca eklektyczne tworzą według Mality-Król (2016) synkretyczne praktyki osób nieinicjowanych i nienależących do żadnej tradycji, które wiedzę o rytuałach czerpią głównie z książek i internetu. INFORM (2020) odnotowuje też praktykujących samotnie, którzy dokonali samoinicjacji. Rytuały, koncepcje bóstw, wierzenia i sama instytucja kowenu różnią się w poszczególnych tradycjach i zgromadzeniach (Malita-Król, 2016), a granice samej nazwy są ruchome: według INFORM (2020) większość osób nazywa wicca tylko tradycje gardneriańską i aleksandryjską, a dla pozostałych używa słowa „czarostwo”.
Ilu jest wiccan na świecie, tego w dostępnych mi źródłach nie znalazłem. INFORM (2020) wyjaśnia, że przy braku wspólnej organizacji trudno ustalić dokładną liczbę praktykujących. W spisie powszechnym z 2011 roku w Anglii i Walii ponad 11 tysięcy osób określiło się wprost jako wiccanie (INFORM, 2020). To liczba deklaracji w formularzu spisowym, a nie szacunek wszystkich praktykujących.
Wicca: tradycja sprowadzona, a nie odtworzona
Joanna Malita-Król, religioznawczyni z Uniwersytetu Jagiellońskiego, ujęła historię wicca w Polsce w jednym zdaniu: jest to historia wicca w polskim internecie (Malita-Król, 2016). W Polsce wicca pojawiło się w latach dziewięćdziesiątych, początkowo wyłącznie w odmianie eklektycznej. Pod koniec dekady powstał kanał IRC #wicca-pl, na przełomie wieków grupy dyskusyjne na Yahoo, a w 2003 roku dwie pierwsze strony poświęcone wyłącznie wicca. Wicca tradycyjne, do którego wchodzi się przez inicjację, zaczyna się w Polsce w latach 2004–2007, gdy Polacy zaczęli wyjeżdżać na szkolenia za granicę, głównie do Anglii (Malita-Król, 2016).
Środowisko tradycyjnych wiccan jest bardzo małe. Malita-Król (2016) szacuje je na kilkadziesiąt osób i zaznacza, że koweny, czyli grupy praktykujących, raczej ze sobą nie współpracują. W innym jej artykule 31 rozmówców stanowiło połowę całego środowiska wiccańskiego z okresu badań (Malita-Król, 2024). To dane wyłącznie o wiccanach tradycyjnych, bo o liczbie wiccan eklektycznych, którzy pojawili się w Polsce pierwsi, brakuje mi informacji. Dla porównania Grochowski (2020) szacuje rodzimowierców na tysiąc do dwóch tysięcy, a jak relacjonuje PAP, w spisie powszechnym z 2021 roku ponad 4,7 tysiąca osób określiło się jako poganie, z czego ponad 3,3 tysiąca wskazało rodzimowierstwo słowiańskie (Krajczyńska-Wujec, 2026).
Różnica skali może mieć skutki prawne. Od 1998 roku rejestracja związku wyznaniowego wymaga stu członków, a każdy z pięciu związków neopogańskich, które wymienia Zarzycki (2025), odwołuje się do wiary słowiańskiej. Środowisko liczące kilkadziesiąt osób nie osiągnęłoby tego progu. To moje zestawienie dwóch liczb, a nie ustalenie z badań, i nie wiem, czy polscy wiccanie w ogóle chcieliby się rejestrować. Mała liczba nie wyklucza za to trwałych przedsięwzięć. Według Mality-Król (2022) pogańskie świątynie zbudowane w XXI wieku są rzadkie i wiążą się głównie z grupami rodzimowierczymi, choć jedną z nich postawił w 2020 roku wiccański kowen z Lublina.
Autentyczność: źródła, inicjacja i miejsce
Rodzimowiercy odtwarzają obrzędy ze źródeł etnograficznych i historycznych, a z pieśni ludowych usuwają treści chrześcijańskie (Grochowski, 2020). Wiccanie sprowadzili tradycję, w której liczy się linia inicjacji, a internet, którym ta tradycja przyszła do Polski, bywa dla niej kłopotliwy. Malita-Król (2016) opisuje niską jakość informacji w sieci, trudność sprawdzenia, czy ktoś podający się za osobę wysokiej rangi naprawdę nią jest, oraz kłótnie, które przenoszą się z forów do życia poza siecią. Jej rozmówcy powtarzali, że rytuał przez czat lub kamerę nie pozwala prawdziwie spotkać Bogów i że nic nie zastąpi bezpośredniej relacji, także z nauczycielem. Autorka nie natrafiła na ślad wiccańskich rytuałów online i uznaje, że wicca tradycyjne z samej swojej istoty nie może funkcjonować jako religia praktykowana w sieci. Internet jest dla niego drzwiami, a nie domem.
Pytanie o autentyczność dotyczy też miejsc obrzędów: skąd wiadomo, że dane miejsce jest właściwe. W Krakowie, w latach 2020–2021, Malita-Król (2022) obserwowała cztery grupy, trzy rodzimowiercze i Reformed Druids of Gaia Poland, a powody wyboru miejsca ujęła w trzy kategorie: fizyczne, związane z kulturą i tradycją oraz metafizyczne. W otwartych rytuałach małej, eklektycznej grupy wiccańskiej z Warszawy, w których autorka uczestniczyła w latach 2015–2018, miejsca wybierano przede wszystkim z uwagi na metafizyczną interpretację uczuć, a nie względy techniczne, jak początkowo zakładała (Malita-Król, 2022; por. Malita-Król, 2021a). Liczyło się więc to, co ludzie czuli w danym miejscu i jak to odczytywali. To nie jest porównanie kontrolowane, bo dotyczy jednej grupy w jednym mieście i czterech w drugim, więc nie wyciągałbym z niego wniosków o całych tradycjach.
Od Kościoła do kowenu
W badaniu Kośnika i Hornowskiej (2020) rodzimowiercy byli pierwszym pokoleniem konwertytów, a podobnie wygląda biografia polskich wiccan. Pierwszą formacją religijną większości z 31 rozmówców Mality-Król (2024) był rzymski katolicyzm. Autorka wyróżnia trzy kategorie powodów odejścia z Kościoła i pięć kategorii powodów wyboru wicca. Anczyk (2024), recenzując jej monografię (Malita-Król, 2021b), pisze, że drogi konwersji zaczynały się zwykle w katolicyzmie o różnym nasileniu zaangażowania albo w rodzinach obojętnych religijnie i że zwykle nie było osoby, która by nawracała. Według Mality-Król większość współczesnych pogan miała wcześniej kontakt z Kościołem katolickim, a część rozczarowała się dominującą religią, która nie zaspokajała ich potrzeb duchowych (Krajczyńska-Wujec, 2026).
Ważnym motywem w narracjach tradycyjnych wiccan jest metafora „powrotu do domu” (Malita-Król, 2024). Dla psychologa to zastanawiające, bo wicca tradycyjne przyszło do Polski z Anglii w pierwszej dekadzie XXI wieku, więc nie może to być powrót do wiary przodków. Co dokładnie rozumieją przez „dom”? Jakiego rodzaju jest to doświadczenie? Anczyk (2024) zaznacza, że część rozmówców tę metaforę krytycznie odrzuca.
Zamiast „poganina” pojawia się tu inne słowo ukształtowane przez chrześcijańską kulturę: „czarownica”. Anczyk i Malita-Król (2017) opisują stereotyp czarownicy jako groźnej, a zarazem potrzebnej Innej oraz jego feministyczne i pogańskie reinterpretacje, w których staje się ona kobietą niezależną, żyjącą na skraju patriarchalnej kultury. W części polskiej omawiają dyskurs feministyczny, sztukę i pierwszy oficjalny w XXI wieku wiec czarownic. To przypomina odzyskiwanie obraźliwej nazwy, które opisali Galinsky i współpracownicy (2013), ale dotyczy ruchów feministycznych, a nie samych wiccan. Jak wiccanie nazywają siebie i czy słowo „czarownica” brzmi dla nich jak obelga, tego w dostępnych mi źródłach nie znalazłem.
Nazwa budzi spory także wśród badaczy. Według recenzji Anczyka (2024) początkowe rozdziały monografii Mality-Król dotyczą pojęcia „wicca” i sporu o to, czy jest to ruch związany ściśle z neopogaństwem. Sama Malita-Król w wypowiedziach dla PAP tłumaczy, że słowo „poganin” z czasem nabrało pogardliwego sensu i że część praktykujących nie chce być tak nazywana (Krajczyńska-Wujec, 2026), a jej książka z 2025 roku nosi tytuł „W rytualnym kręgu. Opowieść o współczesnych poganach w Polsce” (Malita-Król, 2025). Widzę w tym dylemat: nazwa, którą wszyscy rozumieją, nie zawsze jest nazwą, którą wszyscy wybraliby sami.
Czego nie wiemy i co z tego wynika?
Badania Mality-Król nad tradycyjnymi wiccanami są jakościowe, oparte na wywiadach i obserwacji uczestniczącej, i dotyczą środowiska liczącego kilkadziesiąt osób. Nie natrafiłem na polskie badanie, które mierzyłoby u wiccan to, co Kośnik i Hornowska (2020) zmierzyli u rodzimowierców, czyli dojrzałość religijną i mistycyzm, więc porównanie obu grup w wymiarze psychologicznym jest dziś niemożliwe. Anczyk (2024) zauważa w recenzji, że autorka skorzystałaby na szerszym sięgnięciu po psychologię religii, być może także po pojęcie karier konwersyjnych. Materiał biograficzny już jest, brakuje jednak pomiaru.
Co z tego wynika, gdy ktoś mówi o sobie „wiccanin” albo „wiccanka”? Pierwsze: zapytać, co to słowo znaczy dla tej osoby. W ujęciu Mality-Król (2016) pod tą nazwą mieści się inicjacja w kowenie i praktyka osoby, która wiedzę czerpie głównie z książek i internetu, według INFORM (2020) większość osób nazywa wicca tylko tradycje gardneriańską i aleksandryjską, a nadrzędnego organu, który sprawowałby nad wiccanami kontrolę, nie ma. Samo słowo mówi więc niewiele o tym, w co ktoś wierzy i co robi. Drugie: nie zakładać, jaką drogą ta osoba przyszła. Rozmówcy Mality-Król zaczynali zwykle w katolicyzmie o różnym nasileniu zaangażowania albo w rodzinach obojętnych religijnie, a zwykle nikt ich nie nawracał (Anczyk, 2024), więc gotowa opowieść o buncie przeciw Kościołowi może do kogoś nie pasować. To moje wnioskowanie, nie wynik badań. Trzecie, uwaga psychoterapeuty: czy czyjeś wicca jest autentyczne, nie jest pytaniem, które mam rozstrzygać. Ważniejsze jest, co ta praktyka robi w życiu człowieka, bo o potrzebie pomocy decyduje jego cierpienie i funkcjonowanie, nie wybrana tradycja.
Jaki dom mają na myśli tradycyjni wiccanie, mówiąc o powrocie, tego nie wiem, a część rozmówców Mality-Król odrzuca samą tę metaforę (Anczyk, 2024). Najwięcej o doświadczeniu takiego domu ma do powiedzenia ten, kto go odnalazł.
Bibliografia
Anczyk, A. (2024). W świecie współczesnych czarownic: Recepcja British Traditional Wicca w Polsce [Recenzja książki Polscy wiccanie. Studium religii przeżywanej, J. Malita-Król]. Studia Religiologica, 57(4), 47–52.
Anczyk, A., & Malita-Król, J. (2017). Women of power: The image of the witch and feminist movements in Poland. Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies, 19(2), 205–232.
Galinsky, A. D., Wang, C. S., Whitson, J. A., Anicich, E. M., Hugenberg, K., & Bodenhausen, G. V. (2013). The reappropriation of stigmatizing labels: The reciprocal relationship between power and self-labeling. Psychological Science, 24(10), 2020–2029.
Grochowski, P. (2020). Stado i Kupała w praktykach obrzędowych polskich rodzimowierców. O rewitalizacji źródeł etnograficznych i historycznych. Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury, 32, 213–233.
INFORM. (2020). A brief introduction to Wicca.
Kośnik, K., & Hornowska, E. (2020). A preliminary quantitative study of the mysticism and religious maturity of contemporary Slavic Neopagans in Poland. Religio: Revue pro religionistiku, 28(1), 73–93.
Krajczyńska-Wujec, E. (2026, 16 stycznia). Popularity of pagan practices in Poland is growing. Science in Poland.
Malita-Król, J. (2016). Wicca w polskim internecie: Raport z badań terenowych. Studia Religiologica, 49(3), 263–276.
Malita-Król, J. (2021a). On choosing the place: The open Wiccan rituals in the city of Warsaw. Nova Religio, 25(1), 108–121.
Malita-Król, J. (2021b). Polscy wiccanie. Studium religii przeżywanej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Malita-Król, J. (2022). Miejsca rytuałów współczesnych pogan w Krakowie. Studia Religiologica, 55(1), 69–84.
Malita-Król, J. (2024). The religious biographies of Polish Traditional Wiccans: Leaving the Catholic Church, conversion to Wicca, and the “coming home” metaphor. Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies, 24(2), 133–159.
Malita-Król, J. (2025). W rytualnym kręgu. Opowieść o współczesnych poganach w Polsce. Otwarte.
Zarzycki, Z. (2025). Pozycja prawna kultów neopogańskich w Polsce i w wybranych państwach europejskich. Przegląd Prawa Wyznaniowego, 16, 309–335.

psycholog i psychoterapeuta

