„Dlaczego zawsze trafiam na takich samych ludzi?” – to pytanie, które często słyszę w gabinecie. Pacjenci opisują powtarzające się historie: partnerzy, którzy ich ranią, związki, które kończą się rozczarowaniem, uczucie, że coś jest z nimi „nie tak”. Jeśli masz wrażenie, że kręcisz się w kółko, wybierając osoby, które nie spełniają twoich oczekiwań, być może kluczem do zrozumienia są schematy relacyjne. W tym artykule przyjrzymy się, jak teoria stylu przywiązania i terapia schematów wyjaśniają te mechanizmy, oraz co mówią na ten temat badania naukowe.

Czym są schematy relacyjne?

Schematy relacyjne to głęboko zakorzenione wzorce myślenia, odczuwania i działania, które kształtują nasze relacje z innymi. Wywodzą się z wczesnych doświadczeń, szczególnie tych z dzieciństwa, kiedy uczyliśmy się, czego możemy oczekiwać od ludzi i świata. Jeffrey Young, twórca terapii schematów, opisuje schematy jako „trwałe i stabilne wzorce, które rozwijają się w dzieciństwie i są wzmacniane przez całe życie” (Young et al., 2003). Są jak niewidzialne okulary, przez które patrzymy na siebie, innych i związki.

Teoria stylu przywiązania, opracowana przez Johna Bowlby’ego i Mary Ainsworth, uzupełnia ten obraz, wskazując, jak wczesne interakcje z opiekunami wpływają na nasze poczucie bezpieczeństwa i sposób budowania relacji. Ainsworth wyróżniła trzy główne style przywiązania: bezpieczny, lękowo-ambiwalentny i unikający, a późniejsze badania dodały styl zdezorganizowany (Ainsworth et al., 1978; Main & Solomon, 1990). Każdy z tych stylów może wpływać na to, jakie osoby wybieramy jako partnerów i jak wchodzimy z nimi w relacje.

Skąd się biorą „niewłaściwe” wybory?

Wyobraź sobie Anię, która w dzieciństwie doświadczyła niestabilnej opieki – raz czuła się kochana, a raz odrzucana. W dorosłym życiu Ania wciąż wybiera partnerów, którzy są emocjonalnie niedostępni. Dlaczego? Ponieważ jej schematy relacyjne, ukształtowane przez lękowo-ambiwalentny styl przywiązania, podpowiadają, że miłość wymaga „walki” i niepewności. To, co wydaje się „niewłaściwe” z zewnątrz, dla niej jest znajome i paradoksalnie bezpieczne.

Badania potwierdzają, że osoby z lękowym stylem przywiązania często wybierają partnerów, którzy wzmacniają ich niepewność. Na przykład, Pietromonaco i Barrett (2000) wykazali, że osoby lękowo przywiązane mają tendencję do wchodzenia w związki z osobami o stylu unikającym, co prowadzi do tzw. „pętli niezaspokojenia”. Lękowi partnerzy pragną w niej bliskości, ale unikający dystansują się, wzmacniając lęk i niezaspokojoną potrzebę. To nie przypadek, schematy działają jak magnes, przyciągając to, co znamy, nawet jeśli nas rani.

Z kolei osoby z unikającym stylem przywiązania mogą wybierać partnerów, którzy nie wymagają od nich emocjonalnego zaangażowania, co pozwala im utrzymać dystans. Badania Fraley i współpracowników (2000) sugerują, że osoby unikające często odczuwają dyskomfort w bliskich relacjach i preferują związki, w których mogą zachować autonomię, co czasem prowadzi do wyboru partnerów „chłodnych” lub niedostępnych.

Terapia schematów: Jak rozpoznać swoje wzorce?

Terapia schematów Younga pozwala nazwać i zrozumieć te wzorce. Young wyróżnił 18 schematów, z których kilka szczególnie wpływa na relacje, np.:

• Schemat porzucenia: Przekonanie, że bliscy nas opuszczą lub odrzucą. Osoby z tym schematem mogą wybierać partnerów, którzy są niestabilni emocjonalnie, ponieważ podświadomie oczekują odrzucenia.
• Schemat nieufności/zranienia: Głęboka wiara, że inni nas skrzywdzą. To może prowadzić do wyboru partnerów, którzy rzeczywiście zdradzają lub zawodzą, potwierdzając schemat.
• Schemat deprywacji emocjonalnej: Przekonanie, że nasze potrzeby emocjonalne nigdy nie zostaną zaspokojone. Osoby z tym schematem mogą wiązać się z osobami chłodnymi lub niedostępnymi, ponieważ to odzwierciedla ich wczesne doświadczenia.

W terapii schematów kluczowe jest rozpoznanie, które schematy są aktywne i jak wpływają na nasze wybory. Na przykład, badania Arntz i współpracownicy (2012) pokazują, że osoby z zaburzeniem osobowości borderline, często posiadające schemat porzucenia, mają trudności z utrzymaniem stabilnych relacji, ponieważ ich schematy prowadzą do intensywnych reakcji emocjonalnych na najmniejsze oznaki odrzucenia.

Rola stylu przywiązania w relacjach

Styl przywiązania wpływa nie tylko na wybór partnera, ale też na dynamikę związku. Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania łatwiej budują zdrowe, wzajemne relacje, ponieważ wierzą, że są warte miłości, a inni są godni zaufania. Z kolei osoby z lękowym lub unikającym stylem często wpadają w schematy, które wzmacniają ich obawy.

Na przykład, badania Collins i Read (1990) wykazały, że osoby lękowo przywiązane mają tendencję do nadmiernego analizowania zachowań partnera, co zwiększa konflikty i nieporozumienia. Z kolei osoby unikające mogą sabotować bliskość, wycofując się emocjonalnie, gdy relacja staje się zbyt intymna. To tworzy błędne koło, w którym obie strony czują się niezrozumiałe i sfrustrowane.

Ciekawym aspektem jest to, że schematy i style przywiązania nie są stałe. Badania Mikulincer i Shaver (2007) pokazują, że doświadczenia w dorosłym życiu, takie jak wspierające relacje czy terapia, mogą modyfikować styl przywiązania, przesuwając go w stronę większego bezpieczeństwa. To daje nadzieję, że zmiana jest możliwa.

Jak przerwać błędne koło?

Jeśli rozpoznajesz u siebie schematy, które prowadzą do „niewłaściwych” wyborów, oto kilka kroków, które mogą pomóc:

1. Zrozum swoje schematy: Zastanów się, jakie wzorce powtarzają się w twoich relacjach. Czy przyciągają Cię osoby niedostępne? Czy boisz się odrzucenia? Terapia schematów lub praca z psychologiem może pomóc w nazwaniu tych mechanizmów.
2. Przyjrzyj się swojemu stylowi przywiązania: Testy, takie jak Skala Przywiązania dla Dorosłych (Fraley et al., 2000), mogą pomóc określić, czy twój styl jest lękowy, unikający czy bezpieczny.
3. Pracuj nad samoświadomością: Zapisuj swoje myśli i uczucia w relacjach. Czy reagujesz impulsywnie na oznaki odrzucenia? Czy unikasz bliskości, gdy ktoś chce się do ciebie zbliżyć?
4. Buduj zdrowe relacje: Szukaj osób, które oferują stabilność i wsparcie. Badania pokazują, że związki z osobami o bezpiecznym stylu przywiązania mogą pomóc w „naprawie” lękowych lub unikających wzorców (Mikulincer & Shaver, 2007).
5. Rozważ terapię: Terapia schematów, terapia poznawczo-behawioralna lub terapia humanistyczna mogą pomóc w przepracowaniu schematów i budowaniu zdrowszych relacji.

Przykłady z praktyki

Wróćmy do Ani. W terapii odkryła, że jej schemat porzucenia pochodzi z dzieciństwa, gdy matka była nieprzewidywalna emocjonalnie. Pracując nad tym schematem, Ania nauczyła się rozpoznawać, kiedy jej lęk przed odrzuceniem przejmuje kontrolę, i zaczęła świadomie wybierać partnerów, którzy oferują stabilność. Z kolei Marek, który miał unikający styl przywiązania, zauważył, że wybierał partnerki, które nie wymagały od niego bliskości, ponieważ bał się utraty niezależności. W terapii pracował nad otwarciem się na emocje i budowaniem głębszych relacji.

Podsumowanie

Powtarzające się wybory „niewłaściwych” osób nie są przypadkiem – to efekt schematów relacyjnych i stylu przywiązania, które ukształtowały się w naszych wczesnych doświadczeniach. Teoria stylu przywiązania i terapia schematów oferują narzędzia, by zrozumieć te mechanizmy i zacząć budować zdrowsze relacje. Kluczowe jest rozpoznanie swoich wzorców, praca nad samoświadomością i otwartość na zmianę. Jak powiedział Carl Rogers, „proces zmiany jest trudny, ale zawsze możliwy”. Może to czas, by zrobić pierwszy krok?

Bibliografia

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum.

Arntz, A., van Genderen, H., & Drost, J. (2012). Schema therapy for borderline personality disorder. Journal of Clinical Psychology, 68(5), 567–579.

Collins, N. L., & Read, S. J. (1990). Adult attachment, working models, and relationship quality in dating couples. Journal of Personality and Social Psychology, 58(4), 644–663.

Fraley, R. C., Waller, N. G., & Brennan, K. A. (2000). An item response theory analysis of self-report measures of adult attachment. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 350–365.

Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. Attachment in the preschool years: Theory, research, and intervention, 1, 121-160.

Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Guilford Press.

Pietromonaco, P. R., & Barrett, L. F. (2000). The internal working models concept: What do we really know about the self in relation to others? Review of General Psychology, 4(2), 155–175.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.

Jacek Załuski

psycholog i psychoterapeuta

www.sensownie.com