{"id":1944,"date":"2026-09-29T05:48:57","date_gmt":"2026-09-29T05:48:57","guid":{"rendered":"https:\/\/www.zaluski.blog\/?p=1944"},"modified":"2026-09-29T05:48:57","modified_gmt":"2026-09-29T05:48:57","slug":"magiczne-myslenie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/magiczne-myslenie\/","title":{"rendered":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan"},"content":{"rendered":"

Kto\u015b, kto na co dzie\u0144 szydzi z wiary w horoskopy, przed wa\u017cn\u0105 prezentacj\u0105 i tak si\u0119ga po ten sam d\u0142ugopis co zawsze. Kto\u015b inny, z tytu\u0142em doktora nauk \u015bcis\u0142ych, obchodzi drabin\u0119 szerokim \u0142ukiem, nawet je\u015bli w tej samej rozmowie potrafi wyja\u015bni\u0107, dlaczego to bez znaczenia. Na tym polega paradoks my\u015blenia magicznego: nie jest domen\u0105 ludzi naiwnych czy s\u0142abo wykszta\u0142conych. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Risen (2016) ujmuje to wprost, pisz\u0105c, \u017ce my\u015blenie magiczne nie jest niczym nadzwyczajnym, tylko zaskakuj\u0105co zwyczajnym elementem umys\u0142u r\u00f3wnie\u017c os\u00f3b inteligentnych, wykszta\u0142conych i psychicznie stabilnych. Wed\u0142ug jej modelu ludzie cz\u0119sto rozpoznaj\u0105 w danej chwili, \u017ce dane przekonanie nie ma sensu, a mimo to pozwalaj\u0105 mu sterowa\u0107 zachowaniem. Ten proces nazywa przyzwoleniem (acquiescence<\/em>): b\u0142\u0105d zostaje wykryty, ale nieskorygowany.<\/span><\/p>\n

Z badania CBOS (2018) przeprowadzonego na reprezentatywnej pr\u00f3bie doros\u0142ych Polak\u00f3w wynika, \u017ce ponad po\u0142owa, 54%, wierzy w przynajmniej jeden z dziesi\u0119ciu przes\u0105d\u00f3w. Najpopularniejsze jest trzymanie kciuk\u00f3w na szcz\u0119\u015bcie, do kt\u00f3rego przyznaje si\u0119 33% badanych, dalej st\u0142uczone lustro jako zapowied\u017a pecha (26%), spotkanie kominiarza (23%) oraz czterolistna koniczyna (22%). Pi\u0105ta czynno\u015b\u0107, dotycz\u0105ca czarnego kota przebiegaj\u0105cego drog\u0119 i podania r\u0119ki przez pr\u00f3g, zbiera po 20% wskaza\u0144. Liczby te nie s\u0105 dowodem na powszechn\u0105 naiwno\u015b\u0107. S\u0105 dowodem na to, \u017ce my\u015blenie magiczne to zjawisko psychologiczne warte tego samego rygoru, co inne mechanizmy poznawcze, a nie kulturowy relikt, z kt\u00f3rego wyrasta si\u0119 wraz z wykszta\u0142ceniem.<\/span><\/p>\n

Czym w\u0142a\u015bciwie jest my\u015blenie magiczne?<\/b><\/span><\/h4>\n

Psychologia poznawcza definiuje my\u015blenie magiczne do\u015b\u0107 precyzyjnie, jako przypisanie cechom jednej kategorii ontologicznej w\u0142a\u015bciwo\u015bci innej kategorii. Risen (2016) podaje przyk\u0142ad: b\u0142\u0119dne przekonanie, \u017ce pingwin potrafi lata\u0107, jest zwyk\u0142\u0105 pomy\u0142k\u0105 faktograficzn\u0105, natomiast przekonanie, \u017ce nasza my\u015bl mo\u017ce \u201epolecie\u0107\u201d i wp\u0142yn\u0105\u0107 na odleg\u0142e zdarzenie, jest ju\u017c przekonaniem magicznym, bo miesza kategori\u0119 my\u015bli z kategori\u0105 przyczyn fizycznych. Lindeman i Aarnio (2007) rozwin\u0119\u0142y t\u0119 definicj\u0119 w sp\u00f3jny model, pokazuj\u0105c na pr\u00f3bie badanych, \u017ce osoby przes\u0105dne akceptuj\u0105 wi\u0119cej takich pomiesza\u0144 kategorii, dotycz\u0105cych zjawisk fizycznych, psychicznych i biologicznych, ni\u017c osoby sceptyczne. To rozr\u00f3\u017cnienie porz\u0105dkuje pole, kt\u00f3re bywa nazywane przes\u0105dem, zabobonem albo wiar\u0105 paranormaln\u0105, cho\u0107 psychologicznie sprowadza si\u0119 do tego samego mechanizmu.<\/span><\/p>\n

Za mechanizm ten odpowiada w du\u017cej mierze to, co w modelach dwuprocesowych okre\u015bla si\u0119 jako system pierwszy: szybkie, automatyczne, skojarzeniowe przetwarzanie informacji, kt\u00f3re generuje intuicje przyczynowe zanim w\u0142\u0105czy si\u0119 wolniejsza, refleksyjna kontrola. Risen (2016) pokazuje, \u017ce my\u015blenie magiczne nasila si\u0119 w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy zasoby poznawcze s\u0105 ograniczone, na przyk\u0142ad pod obci\u0105\u017ceniem poznawczym, poniewa\u017c system drugi, odpowiedzialny za korekt\u0119 b\u0142\u0119dnych intuicji, ma wtedy mniej mocy przerobowej. To dlatego wykszta\u0142cenie samo w sobie nie chroni przed przes\u0105dem: chroni raczej przed przyznaniem si\u0119 do niego, a nie przed jego powstaniem.<\/span><\/p>\n

Tytu\u0142 tego tekstu nieprzypadkowo m\u00f3wi o my\u015bleniu i dzia\u0142aniu osobno, bo dane pokazuj\u0105, \u017ce to dwie r\u00f3\u017cne warstwy zjawiska, kt\u00f3re w praktyce mocno si\u0119 rozje\u017cd\u017caj\u0105. CBOS (2018) policzy\u0142 nie tylko deklarowan\u0105 wiar\u0119, ale te\u017c same zachowania, i r\u00f3\u017cnica jest uderzaj\u0105ca: podczas gdy w co najmniej jeden przes\u0105d wierzy 54% badanych, to a\u017c 83% przyznaje si\u0119 do wykonywania cho\u0107 jednej przes\u0105dnej czynno\u015bci. W\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re wprost deklaruj\u0105 brak wiary w jakikolwiek przes\u0105d, 59% i tak trzyma kciuki komu\u015b na szcz\u0119\u015bcie, 36% puka w niemalowane drewno, a 34% dmucha na znalezion\u0105 monet\u0119. Ani nie wierzy, ani nie praktykuje \u017cadnej z tych czynno\u015bci zaledwie 15% badanych. To w\u0142a\u015bnie mechanizm, kt\u00f3ry Risen (2016) nazywa przyzwoleniem: przekonanie zostaje odrzucone na poziomie deklaracji, a cia\u0142o i nawyk dalej wykonuj\u0105 gest, bo koszt jego wykonania jest bliski zeru, a potencjalna strata z jego zaniechania, cho\u0107by subiektywnie znikoma, wci\u0105\u017c bywa odczuwana jako realna.<\/span><\/p>\n

Po co nam kontrola, kt\u00f3rej nie mamy?<\/b><\/span><\/h4>\n

Je\u015bli my\u015blenie magiczne jest tak rozpowszechnione, musi pe\u0142ni\u0107 jak\u0105\u015b funkcj\u0119. Najlepiej potwierdzon\u0105 w badaniach jest przywracanie poczucia kontroli<\/a><\/strong><\/span> w sytuacjach, w kt\u00f3rych realnej kontroli brakuje. Whitson i Galinsky (2008) w serii sze\u015bciu eksperyment\u00f3w wykazali, \u017ce osoby, kt\u00f3rym eksperymentalnie odebrano poczucie kontroli, cz\u0119\u015bciej dostrzega\u0142y wzory tam, gdzie ich nie by\u0142o: widzia\u0142y obrazy w szumie wizualnym, doszukiwa\u0142y si\u0119 nieistniej\u0105cych korelacji w danych gie\u0142dowych, by\u0142y bardziej podatne na teorie spiskowe i cz\u0119\u015bciej deklarowa\u0142y przes\u0105dy. Co istotne, tendencja ta s\u0142ab\u0142a, gdy uczestnicy mieli wcze\u015bniej okazj\u0119 potwierdzi\u0107 wa\u017cne dla siebie warto\u015bci, czyli gdy odzyskiwali poczucie sprawczo\u015bci inn\u0105 drog\u0105. Autorzy zmierzyli te\u017c bezpo\u015brednio potrzeb\u0119 struktury, rozumian\u0105 jako wzgl\u0119dnie trwa\u0142\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do preferowania przewidywalno\u015bci i jasnych regu\u0142 nad niejednoznaczno\u015bci\u0105, i wykazali, \u017ce to ona cz\u0119\u015bciowo po\u015bredniczy w zwi\u0105zku mi\u0119dzy brakiem kontroli a doszukiwaniem si\u0119 wzorc\u00f3w tam, gdzie ich nie ma. Wygl\u0105da wi\u0119c na to, \u017ce m\u00f3zg, pozbawiony realnej kontroli, woli z\u0142udny porz\u0105dek ni\u017c uznany chaos, a si\u0142a tej preferencji zale\u017cy od tego, jak bardzo z natury nie znosimy nieprzewidywalno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Podobny mechanizm opisa\u0142 Keinan (1994) w badaniu przeprowadzonym w wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach, w\u015br\u00f3d 174 izraelskich cywil\u00f3w w trakcie wojny w Zatoce Perskiej. Osoby mieszkaj\u0105ce na terenach nara\u017conych na ataki rakietowe deklarowa\u0142y istotnie wi\u0119cej my\u015blenia magicznego ni\u017c osoby z teren\u00f3w bezpiecznych, a efekt ten by\u0142 silniejszy u os\u00f3b o niskiej tolerancji niejednoznaczno\u015bci. Innymi s\u0142owy, stres sam w sobie nie t\u0142umaczy wszystkiego. Liczy si\u0119 jeszcze to, jak dobrze dana osoba znosi<\/a><\/strong><\/span> sytuacje niejasne i nierozstrzygni\u0119te. W kolejnym badaniu Keinan (2002) pokaza\u0142, \u017ce cz\u0119sto\u015b\u0107 zachowa\u0144 przes\u0105dnych pod wp\u0142ywem stresu ro\u015bnie przede wszystkim u os\u00f3b z siln\u0105 potrzeb\u0105 kontroli, co potwierdza, \u017ce przes\u0105d nie jest tu przypadkowym dodatkiem do l\u0119ku, tylko strategi\u0105 radzenia sobie z nim, uruchamian\u0105 selektywnie.<\/span><\/p>\n

Czy przes\u0105dy naprawd\u0119 pomagaj\u0105?<\/b><\/span><\/h4>\n

Skoro my\u015blenie magiczne bywa reakcj\u0105 na brak kontroli, mo\u017cna zapyta\u0107, czy przynosi realne, mierzalne korzy\u015bci, a nie tylko subiektywn\u0105 ulg\u0119. Odpowiedzi dostarcza seria eksperyment\u00f3w Damisch i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (2010). Uczestnicy, kt\u00f3rym przed zadaniem powiedziano, \u017ce maj\u0105 \u201eszcz\u0119\u015bliw\u0105 pi\u0142k\u0119 golfow\u0105\u201d, wbijali wi\u0119cej putt\u00f3w ni\u017c grupa kontrolna korzystaj\u0105ca z identycznej pi\u0142ki. Podobny wzorzec powt\u00f3rzy\u0142 si\u0119 w zadaniach na zr\u0119czno\u015b\u0107 manualn\u0105, pami\u0119\u0107 oraz w anagramach, a aktywacja przes\u0105du zwi\u0105zanego ze szcz\u0119\u015bciem, poprzez powiedzenie w rodzaju \u201etrzymam kciuki\u201d albo przyniesiony przez uczestnika talizman, za ka\u017cdym razem poprawia\u0142a wyniki. Autorzy wykazali te\u017c mechanizm po\u015brednicz\u0105cy: przes\u0105d podnosi\u0142 poczucie w\u0142asnej skuteczno\u015bci, to przekonanie za\u015b przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w zadaniu i lepszy wynik ko\u0144cowy. Innymi s\u0142owy, szcz\u0119\u015bliwy but czy zabobonny gest przed egzaminem nie zmienia rzeczywisto\u015bci fizycznej, ale zmienia to, ile wysi\u0142ku i przekonania o sensowno\u015bci wysi\u0142ku wnosimy w zadanie, a to ju\u017c przek\u0142ada si\u0119 na realny rezultat.<\/span><\/p>\n

Rytua\u0142y, strata i \u017ca\u0142oba<\/b><\/span><\/h4>\n

Blisko my\u015blenia magicznego le\u017cy rytua\u0142, czyli dzia\u0142anie ustrukturyzowane, powtarzalne i pozbawione bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku przyczynowego z celem, jaki ma osi\u0105gn\u0105\u0107. Norton i Gino (2014) w trzech eksperymentach badali, jak rytua\u0142y wp\u0142ywaj\u0105 na prze\u017cywanie straty, po \u015bmierci bliskiej osoby, po rozstaniu i po przegranej na loterii. Osoby, kt\u00f3re opisywa\u0142y rytua\u0142 wykonany po stracie albo kt\u00f3rym przydzielono nowy, wcze\u015bniej nieznany rytua\u0142 do wykonania, zg\u0142asza\u0142y ni\u017cszy poziom smutku ni\u017c osoby z grupy kontrolnej, a mediatorem tej zale\u017cno\u015bci okaza\u0142o si\u0119 przywr\u00f3cone poczucie kontroli. Co ciekawe, korzy\u015b\u0107 pojawia\u0142a si\u0119 nawet u os\u00f3b, kt\u00f3re wykonywa\u0142y przydzielony rytua\u0142 niech\u0119tnie i bez wiary w jego sens, co sugeruje, \u017ce dzia\u0142anie samo w sobie niesie efekt niezale\u017cny od przekona\u0144, jakie mu towarzysz\u0105.<\/span><\/p>\n

Hobson i wsp\u00f3\u0142pracownicy (2018) w obszernym przegl\u0105dzie integruj\u0105cym badania z psychologii spo\u0142ecznej, kognitywistyki, antropologii i neuronauki, zaproponowali ram\u0119 teoretyczn\u0105, w kt\u00f3rej rytua\u0142y pe\u0142ni\u0105 trzy podstawowe funkcje regulacyjne: reguluj\u0105 emocje, stany zwi\u0105zane z celami wykonawczymi oraz wi\u0119zi spo\u0142eczne. To wyja\u015bnia, dlaczego rytua\u0142 \u017ca\u0142obny, rytua\u0142 przedmeczowy sportowca i rytua\u0142 powitalny w grupie religijnej, mimo zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnej tre\u015bci, dzia\u0142aj\u0105 na podobnej zasadzie psychologicznej. Rytua\u0142 \u017ca\u0142obny domyka p\u0119tl\u0119 emocji, kt\u00f3rych inaczej nie da si\u0119 zamkn\u0105\u0107 jednym aktem woli. Rytua\u0142 sportowca przed startem reguluje stan zwi\u0105zany z celem wykonawczym, czyli poziom napi\u0119cia i skupienia potrzebny akurat do tego zadania, ani za wysoki, ani za niski. Rytua\u0142 powitalny czy religijny wzmacnia z kolei wi\u0119\u017a z grup\u0105, bo zsynchronizowane, powtarzalne dzia\u0142anie fizycznie synchronizuje te\u017c ludzi, kt\u00f3rzy je razem wykonuj\u0105. Legare i Souza (2012), pracuj\u0105c z brazylijskimi \u201esimpatiami<\/em>\u201d, ludowymi rytua\u0142ami stosowanymi na problemy od astmy po niewierno\u015b\u0107, wykazali dodatkowo, \u017ce im wi\u0119cej powt\u00f3rze\u0144 i krok\u00f3w proceduralnych zawiera dany rytua\u0142, tym wy\u017cej badani oceniaj\u0105 jego skuteczno\u015b\u0107. Forma rytua\u0142u, jego z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i precyzja wykonania, ma wi\u0119c znaczenie samo w sobie, niezale\u017cnie od tego, czy wierzymy w nadprzyrodzony mechanizm, kt\u00f3ry mia\u0142by za nim sta\u0107.<\/span><\/p>\n

Iluzje, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 dobrostanowi, i sp\u00f3r wok\u00f3\u0142 nich<\/b><\/span><\/h4>\n

My\u015blenie magiczne to szczeg\u00f3lny przypadek szerszego zjawiska, jakim s\u0105 iluzje pozytywne. W klasycznej ju\u017c pracy Taylor i Brown (1988) postawi\u0142y tez\u0119, \u017ce dobrostan<\/a><\/strong><\/span> psychiczny wi\u0105\u017ce si\u0119 nie z trafn\u0105, realistyczn\u0105 percepcj\u0105 siebie i \u015bwiata, lecz z jej \u0142agodnym zniekszta\u0142ceniem w trzech obszarach: nadmiernie pozytywnym obrazem siebie, przesadzonym poczuciem kontroli oraz nierealistycznym optymizmem<\/a><\/strong><\/span> co do przysz\u0142o\u015bci. Wed\u0142ug autorek te iluzje sprzyjaj\u0105 nastrojowi, motywacji, wytrwa\u0142o\u015bci w dzia\u0142aniu i zdolno\u015bci do troszczenia si\u0119 o innych, a ich znaczenie ro\u015bnie szczeg\u00f3lnie w obliczu przeciwno\u015bci losu.<\/span><\/p>\n

Teza ta nie przetrwa\u0142a jednak bez sprzeciwu. Colvin i Block (1994), poddaj\u0105c krytycznej analizie logik\u0119 i materia\u0142 empiryczny przywo\u0142ywany przez Taylor i Brown, doszli do wniosku, \u017ce zwi\u0105zek mi\u0119dzy iluzjami pozytywnymi a zdrowiem psychicznym pozostaje niedowiedziony, mi\u0119dzy innymi z powodu braku jasnego kryterium rzeczywisto\u015bci, wzgl\u0119dem kt\u00f3rego mo\u017cna by w og\u00f3le stwierdzi\u0107, \u017ce dana samoocena<\/a><\/strong><\/span> jest iluzj\u0105, a nie po prostu trafn\u0105 ocen\u0105 w\u0142asnych zasob\u00f3w. Sp\u00f3r ten nigdy nie zosta\u0142 ostatecznie rozstrzygni\u0119ty i do dzi\u015b funkcjonuje w literaturze jako otwarte pytanie, a nie potwierdzony fakt. Je\u015bli wi\u0119c kto\u015b us\u0142yszy, \u017ce \u201elekka nierealistyczno\u015b\u0107\u201d bywa zdrowsza ni\u017c trze\u017awa ocena sytuacji, warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce to sformu\u0142owanie ostro\u017cne, nie \u017celazna regu\u0142a.<\/span><\/p>\n

Kiedy my\u015blenie magiczne przestaje s\u0142u\u017cy\u0107?<\/b><\/span><\/h4>\n

Wszystko, co dot\u0105d opisa\u0142em, dotyczy\u0142o \u0142agodnych, funkcjonalnych form my\u015blenia magicznego. Ten sam mechanizm poznawczy, w nasilonej postaci, jest jednak jedn\u0105 z osi zaburze\u0144 z kr\u0119gu l\u0119kowego. Shafran i wsp\u00f3\u0142pracownicy (1996) opisali zjawisko fuzji my\u015bli i dzia\u0142ania<\/a><\/strong><\/span>, czyli przekonanie, \u017ce samo pomy\u015blenie o czym\u015b niedopuszczalnym jest moralnie r\u00f3wnowa\u017cne pope\u0142nieniu czynu, albo \u017ce zwi\u0119ksza prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce dane zdarzenie faktycznie si\u0119 wydarzy. W ich badaniach osoby z objawami zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego uzyskiwa\u0142y istotnie wy\u017csze wyniki w tej mierze ni\u017c osoby z pr\u00f3by niekliniczej. Einstein i Menzies (2004), badaj\u0105c szerszy zestaw miar zwi\u0105zanych z my\u015bleniem magicznym, wykazali, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ideacja magiczna, rozumiana jako og\u00f3lna sk\u0142onno\u015b\u0107 do przypisywania my\u015blom mocy sprawczej, by\u0142a najsilniej zwi\u0105zana z nasileniem objaw\u00f3w obsesyjno-kompulsyjnych spo\u015br\u00f3d wszystkich testowanych konstrukt\u00f3w, w tym r\u00f3wnie\u017c silniej ni\u017c same przes\u0105dy czy fuzja my\u015bli i dzia\u0142ania rozpatrywane osobno, i zale\u017cno\u015b\u0107 ta utrzymywa\u0142a si\u0119 nawet po statystycznym skontrolowaniu tych pozosta\u0142ych zmiennych.<\/span><\/p>\n

Nie oznacza to, rzecz jasna, \u017ce ka\u017cdy, kto dotyka drewna albo trzyma kciuki przed rozmow\u0105 kwalifikacyjn\u0105, znajduje si\u0119 na drodze do zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. R\u00f3\u017cnica le\u017cy w elastyczno\u015bci i kontroli nad rytua\u0142em: przes\u0105d funkcjonalny da si\u0119 od\u0142o\u017cy\u0107 na bok bez cierpienia, gdy nie ma pod r\u0119k\u0105 ulubionego d\u0142ugopisu, natomiast my\u015blenie magiczne w formie klinicznej zaczyna dyktowa\u0107 warunki, w jakich w og\u00f3le mo\u017cna \u017cy\u0107 i dzia\u0142a\u0107. Mo\u017ce wi\u0119c warto odwr\u00f3ci\u0107 pytanie, od kt\u00f3rego zacz\u0105\u0142em. Nie chodzi o to, czy inteligentny, wykszta\u0142cony cz\u0142owiek naprawd\u0119 wierzy, \u017ce omini\u0119cie drabiny co\u015b zmieni, tylko o to, jak\u0105 prac\u0119 wykonuje dla niego ten gest w chwili, w kt\u00f3rej racjonalna analiza i tak nie daje \u017cadnej gwarancji. My\u015blenie magiczne trzyma si\u0119 tak uparcie nie dlatego, \u017ce ludzie s\u0105 nielogiczni, tylko dlatego, \u017ce bywa ta\u0144szym sposobem na zniesienie niepewno\u015bci ni\u017c ch\u0142odne szacowanie prawdopodobie\u0144stw od nowa przy ka\u017cdej decyzji. To zreszt\u0105 mechanizm szerszy ni\u017c same przes\u0105dy, bo t\u0105 sam\u0105 logik\u0105 rz\u0105dzi si\u0119 niejedna strategia radzenia sobie, kt\u00f3rej trzymamy si\u0119 z przyzwyczajenia, d\u0142ugo po tym, jak przesta\u0142a by\u0107 tania. K\u0142opot zaczyna si\u0119 dopiero wtedy, gdy ta pozornie tania waluta przestaje wystarcza\u0107 i rytua\u0142 trzeba powtarza\u0107 coraz cz\u0119\u015bciej, \u017ceby kupi\u0107 t\u0119 sam\u0105 porcj\u0119 spokoju. Wtedy warto zapyta\u0107 nie o to, czy si\u0119 wierzy w magi\u0119<\/a><\/strong><\/span>, tylko ile ona kosztuje.<\/span><\/p>\n

Bibliografia<\/b><\/span><\/h5>\n

CBOS. (2018). <\/span>Przes\u0105dny jak Polak? Komunikat z bada\u0144 nr 93\/2018<\/i><\/span>. Fundacja Centrum Badania Opinii Spo\u0142ecznej.<\/span><\/span><\/p>\n

Colvin, C. R., & Block, J. (1994). Do positive illusions foster mental health? An examination of the Taylor and Brown formulation. <\/span>Psychological Bulletin, 116<\/i><\/span>(1), 3\u201320.<\/span><\/span><\/p>\n

Damisch, L., Stoberock, B., & Mussweiler, T. (2010). Keep your fingers crossed! How superstition improves performance. <\/span>Psychological Science, 21<\/i><\/span>(7), 1014\u20131020.<\/span><\/span><\/p>\n

Einstein, D. A., & Menzies, R. G. (2004). The presence of magical thinking in obsessive compulsive disorder. <\/span>Behaviour Research and Therapy, 42<\/i><\/span>(5), 539\u2013549.<\/span><\/span><\/p>\n

Hobson, N. M., Schroeder, J., Risen, J. L., Xygalatas, D., & Inzlicht, M. (2018). The psychology of rituals: An integrative review and process-based framework. <\/span>Personality and Social Psychology Review, 22<\/i><\/span>(3), 260\u2013284.<\/span><\/span><\/p>\n

Keinan, G. (1994). Effects of stress and tolerance of ambiguity on magical thinking. <\/span>Journal of Personality and Social Psychology, 67<\/i><\/span>(1), 48\u201355.<\/span><\/span><\/p>\n

Keinan, G. (2002). The effects of stress and desire for control on superstitious behavior. <\/span>Personality and Social Psychology Bulletin, 28<\/i><\/span>(1), 102\u2013108.<\/span><\/span><\/p>\n

Legare, C. H., & Souza, A. L. (2012). Evaluating ritual efficacy: Evidence from the supernatural. <\/span>Cognition, 124<\/i><\/span>(1), 1\u201315.<\/span><\/span><\/p>\n

Lindeman, M., & Aarnio, K. (2007). Superstitious, magical, and paranormal beliefs: An integrative model. <\/span>Journal of Research in Personality, 41<\/i><\/span>(4), 731\u2013744.<\/span><\/span><\/p>\n

Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. <\/span>Journal of Experimental Psychology: General, 143<\/i><\/span>(1), 266\u2013272.<\/span><\/span><\/p>\n

Risen, J. L. (2016). Believing what we do not believe: Acquiescence to superstitious beliefs and other powerful intuitions. <\/span>Psychological Review, 123<\/i><\/span>(2), 182\u2013207.<\/span><\/span><\/p>\n

Shafran, R., Thordarson, D. S., & Rachman, S. (1996). Thought-action fusion in obsessive compulsive disorder. <\/span>Journal of Anxiety Disorders, 10<\/i><\/span>(5), 379\u2013391.<\/span><\/span><\/p>\n

Taylor, S. E., & Brown, J. D. (1988). Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health. <\/span>Psychological Bulletin, 103<\/i><\/span>(2), 193\u2013210.<\/span><\/span><\/p>\n

Whitson, J. A., & Galinsky, A. D. (2008). Lacking control increases illusory pattern perception. <\/span>Science, 322<\/i><\/span>(5898), 115\u2013117.<\/span><\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kto\u015b, kto na co dzie\u0144 szydzi z wiary w horoskopy, przed wa\u017cn\u0105 prezentacj\u0105 i tak si\u0119ga po ten sam d\u0142ugopis co zawsze. Kto\u015b inny, z tytu\u0142em doktora nauk \u015bcis\u0142ych, obchodzi drabin\u0119 szerokim \u0142ukiem, nawet je\u015bli w tej samej rozmowie potrafi wyja\u015bni\u0107, dlaczego to bez znaczenia. Na tym polega paradoks my\u015blenia magicznego: nie jest domen\u0105 ludzi naiwnych czy s\u0142abo wykszta\u0142conych.<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":1950,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"rs_blank_template":"","rs_page_bg_color":"","slide_template_v7":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[100,346,351,347,97],"class_list":["post-1944","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-dobrostan","tag-ezoteryka","tag-myslenie-magiczne","tag-okultyzm","tag-pomoc-psychologiczna"],"yoast_head":"\nMagiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/magiczne-myslenie\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/magiczne-myslenie\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jacek Za\u0142uski o psychologii\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/JacekZaluskiBlog\/?modal=admin_todo_tour\" \/>\n<meta property=\"article:author\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/JacekZaluskiBlog\/?modal=admin_todo_tour\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-09-29T05:48:57+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1530\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1020\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Jacek Za\u0142uski\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Jacek Za\u0142uski\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"14 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Jacek Za\u0142uski\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8\"},\"headline\":\"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan\",\"datePublished\":\"2026-09-29T05:48:57+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/\"},\"wordCount\":2461,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/09\\\/myslenie-magiczne.jpg\",\"keywords\":[\"Dobrostan\",\"Ezoteryka\",\"My\u015blenie magiczne\",\"Okultyzm\",\"Pomoc psychologiczna\"],\"articleSection\":[\"Uncategorized\"],\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/\",\"name\":\"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/09\\\/myslenie-magiczne.jpg\",\"datePublished\":\"2026-09-29T05:48:57+00:00\",\"description\":\"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/09\\\/myslenie-magiczne.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/09\\\/myslenie-magiczne.jpg\",\"width\":1530,\"height\":1020,\"caption\":\"dzia\u0142anie magiczne\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/magiczne-myslenie\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/\",\"name\":\"Jacek Za\u0142uski o psychologii\",\"description\":\"Psychologia \u017cycia codziennego okiem praktyka\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8\",\"name\":\"Jacek Za\u0142uski\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/04\\\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/04\\\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/04\\\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg\",\"caption\":\"Jacek Za\u0142uski\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.zaluski.blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/04\\\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg\"},\"description\":\"psycholog i psychoterapeuta www.sensownie.com\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.sensownie.com\",\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/JacekZaluskiBlog\\\/?modal=admin_todo_tour\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/zaluski_jacek\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/jacek-za\u0142uski\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii","description":"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/magiczne-myslenie\/","og_locale":"en_GB","og_type":"article","og_title":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii","og_description":"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.","og_url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/magiczne-myslenie\/","og_site_name":"Jacek Za\u0142uski o psychologii","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/JacekZaluskiBlog\/?modal=admin_todo_tour","article_author":"https:\/\/www.facebook.com\/JacekZaluskiBlog\/?modal=admin_todo_tour","article_published_time":"2026-09-29T05:48:57+00:00","og_image":[{"width":1530,"height":1020,"url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Jacek Za\u0142uski","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Jacek Za\u0142uski","Estimated reading time":"14 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/"},"author":{"name":"Jacek Za\u0142uski","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#\/schema\/person\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8"},"headline":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan","datePublished":"2026-09-29T05:48:57+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/"},"wordCount":2461,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#\/schema\/person\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg","keywords":["Dobrostan","Ezoteryka","My\u015blenie magiczne","Okultyzm","Pomoc psychologiczna"],"articleSection":["Uncategorized"],"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/","url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/","name":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan - Jacek Za\u0142uski o psychologii","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg","datePublished":"2026-09-29T05:48:57+00:00","description":"My\u015blenie magiczne i przes\u0105dy pomagaj\u0105 znosi\u0107 niepewno\u015b\u0107, bywaj\u0105 te\u017c objawem klinicznym. Psycholog wyja\u015bnia mechanizm i jego granice.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/myslenie-magiczne.jpg","width":1530,"height":1020,"caption":"dzia\u0142anie magiczne"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/magiczne-myslenie\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.zaluski.blog\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Magiczne my\u015blenie i dzia\u0142anie a dobrostan"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#website","url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/","name":"Jacek Za\u0142uski on psychology","description":"Psychologia \u017cycia codziennego okiem praktyka","publisher":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#\/schema\/person\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zaluski.blog\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/#\/schema\/person\/50c3d8c9b596bbc7d568f32c082394c8","name":"Jacek Za\u0142uski","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg","url":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg","caption":"Jacek Za\u0142uski"},"logo":{"@id":"https:\/\/www.zaluski.blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/popiersie-terapeuty-150x150.jpg"},"description":"psycholog i psychoterapeuta www.sensownie.com","sameAs":["https:\/\/www.sensownie.com","https:\/\/www.facebook.com\/JacekZaluskiBlog\/?modal=admin_todo_tour","https:\/\/www.instagram.com\/zaluski_jacek\/","https:\/\/www.linkedin.com\/in\/jacek-za\u0142uski\/"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1944","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1944"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1944\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1951,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1944\/revisions\/1951"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1950"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1944"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1944"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zaluski.blog\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1944"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}